HÁT XOAN TỰ TIN KHOE DUYÊN TRƯỚC THẾ GIỚI

Khánh Linh

Các nghệ nhân Hát Xoan trong đình Lâu Thượng.

Cần giới thiệu tính biểu tượng trong Hát Xoan

Theo dự định, hồ sơ đề cử Hát Xoan là di sản phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp sẽ phải nộp cho UNESCO trước 31/3/2010 (để được xét công nhận vào năm 2011). Vậy mà đến giữa tháng 1/2010, hội thảo quốc tế đầu tiên về Hát Xoan mới được tổ chức tại thành phố Việt Trì (Phú Thọ). Với nhiều nhà nghiên cứu cả trong và ngoài nước, đêm "Hát Xoan Phú Thọ" vào tối 15/1 tại đình Lâu Thượng (xã Trưng Vương, TP Việt Trì) là lần đầu tiên họ được xem Hát Xoan "sống".

Nhưng chỉ sau lần xem đầu tiên, các nhà khoa học nước ngoài đã tỏ ra hào hứng, thích thú và dành cho Hát Xoan nhiều lời khen ngợi, từ gián tiếp đến trực tiếp.

Nhà nghiên cứu Triyono Bramantyo (Indonesia) đã rất nồng nhiệt khi nhận xét: Hát Xoan độc đáo, đặc sắc, xác thực, lời hát trau chuốt được truyền khẩu từ đời này sang đời khác, thể hiện tiếng nói nguyện vọng của dân, có sự kết hợp rất nhịp nhàng với nghệ thuật múa.

Nhà nghiên cứu Văn hóa dân gian Nguyễn Khắc Xương nói về Hát Xoan

Nhà nghiên cứu Xiao Mei (Viện âm nhạc Thượng Hải, Trung Quốc) thì lại ấn tượng với việc sử dụng trống và các nhạc cụ gõ bằng tre rất gần gũi với đời sống của người nông dân. Còn Sheen Dae-Cheol (Hàn Quốc) tỏ ra rất thích thú cảnh hát đúm, mó cá...vì theo ông, thể hiện tín ngưỡng phồn thực, đạt tính thẩm mỹ cao, và "nhắc" Việt Nam phải giới thiệu ý nghĩa biểu tượng của những quả cách với khách nước ngoài để họ cảm Hát Xoan tốt hơn.

Một cách rất tự nhiên, các học giả nước ngoài cũng so sánh Hát Xoan với các loại hình dân ca của dân tộc họ, có lẽ bởi chưa nhà nghiên cứu nào nghiên cứu sâu về riêng nghệ thuật này. Những đặc điểm tương đồng được thẳng thắn chỉ ra, với mong muốn những điểm đặc sắc nhất, riêng biệt nhất của Hát Xoan sẽ được gìn giữ, không bị "đồng hóa", biến dạng.

Nước ngoài hào phóng tặng lời khen, trong nước cũng nồng nhiệt đề cao giá trị văn hóa, lịch sử của Hát Xoan. Nhà nghiên cứu Nguyễn Khắc Xương nhấn mạnh sự khác biệt của Hát Xoan khi toàn bộ các dân ca nghi lễ miền Bắc đều chỉ hát ngôi đình làng mình, riêng Xoan hát ở các ngôi đình của 18 xã, vượt sông Lô đến với Đức Bác, Tử Du, Hoàng Thượng, vượt sông Thao đến với Hương Nộn, phủ sóng một vùng rộng lớn (vùng văn hóa Hát Xoan) mà không một dân ca nào từ sông Đà, sông Hồng tới sông Mã có thể so sánh. Các làng tiếp đón Xoan không chỉ là đối tượng thưởng thức, tiếp nhận, là khán giả, mà còn là thành phần chủ thể, cùng tham gia trình diễn trong hội làng.

Nhạc sĩ Đặng Hoành Loan sau chuyến điền dã ở đủ cả 18 làng gần đây nhấn mạnh việc không nên gọi Hát Xoan là Hát cửa đình (hay Khúc đình môn), vì Hát Xoan là loại hình nghệ thuật chỉ để hát thờ Vua Hùng và các con của vua Hùng, vì thế chỉ tập trung ở vùng đất Văn Lang, không hát sang các vùng khác. Tuy khẳng định Hát Xoan có phần cổ kính hơn so với nhiều hình thức nghệ thuật trình diễn cổ truyền, NS Loan vẫn không đồng tình khẳng định Hát Xoan thuộc tầng văn hóa cổ đại, mà "để chứng minh được, còn là một thách thức, đòi hỏi phải đầu tư nhiều cho công tác nghiên cứu".

Bày kế để Hát Xoan "sống lại"

Cùng đánh giá cao giá trị của Hát Xoan, nhiều học giả lại băn khoăn về công tác bảo tồn. PGS Bussakorn Binson (Thái Lan) băn khoăn khi thấy không mấy người Phú Thọ có thể hát được Xoan, "Không thể yêu cầu bảo tồn Hát Xoan khi chính chủ thể Hát Xoan lại không thể tự hát. Trước khi "toàn cầu hóa" Hát Xoan, hãy dạy để những người trẻ địa phương hát được, các giáo viên dạy âm nhạc hát được, rồi đưa Xoan vào chương trình học" là đề xuất của bà cũng như nhiều học giả nước ngoài khác.

Nhà nghiên cứu Sheen Dae-Cheol (Hàn Quốc) kể chuyện ở Hàn Quốc có nhiều cơ sở đặc biệt để giảng dạy về di sản phi vật thể, có học bổng cho sinh viên nghiên cứu, và đề nghị lãnh đạo tỉnh Phú Thọ cần tuyên truyền để cộng đồng tự hào về giá trị di sản để tự họ mong muốn giữ gìn và truyền dạy. GS Yves Defrance (Pháp) còn khuyến khích các nghệ nhân trẻ tuổi tạo ra những bài bản mới của Hát Xoan để gắn với nhu cầu của đời sống hiện đại, tất nhiên vẫn phải tôn trọng nghi lễ của Hát Xoan.

TS Panikos Giorgoudes đến từ đảo Síp lại nhấn mạnh việc phải tạo ra kho lưu trữ trên mạng cho Hát Xoan cũng như các hình thức âm nhạc truyền thống tiêu biểu khác. Theo ông đây là cách ngắn nhất không chỉ để đưa âm nhạc truyền thống Việt Nam ra với thế giới, mà còn để có thể tiếp cận với giới trẻ dễ dàng hơn, nếu một thế hệ chưa biểu diễn được thì tư liệu còn đó để thế hệ sau có thể tìm học.

Đúng như PGS Nguyễn Thụy Loan "thú nhận", các nguyên tắc bảo tồn Hát Xoan không có gì khác biệt so với các phương thức bảo tồn, phát huy nhiều di sản văn hóa - âm nhạc khác đã được giới nghiên cứu bàn thảo trong rất nhiều hội thảo khác nhau. Quan trọng nhất vẫn là bảo tồn nguyên dạng trong môi trường truyền thống (đình làng), phải theo trí nhớ của các nghệ nhân cao tuổi của các vùng Xoan gốc, tránh sự cải biên hoặc nâng cao theo ý muốn chủ quan của một số người. Việc đưa Hát xoan phục vụ khách du lịch cũng được cảnh báo có thể sẽ khiến Hát Xoan biến thái, mất đi nét đặc trưng của mình.

Có thể nói, dù không đưa ra những nhận xét thật sự "khác lạ" về giá trị của hát xoan, nhưng sự đồng tình khen ngợi của các nhà nghiên cứu Âu - Á đủ khiến những người quan tâm và yêu Hát Xoan tự tin "khoe" với thế giới một di sản nữa của Việt Nam. Nhớ lại sau đêm diễn Hát Xoan tại đình làng, trời Phú Thọ chuyển mưa. Nhà nghiên cứu Yes Defrance rất xúc động chia sẻ với nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, rằng với người dân vùng của ông (ở Pháp), mỗi khi cầu thần thánh xong mà được mưa thì là đại hạnh phúc. Có lẽ đêm Hát Xoan diễn trước thần thánh được phù trợ, đồng tình, nên trời mưa xuống. Thời gian còn lại đến 31/3 quá ngắn ngủi, mong sao!

VietNamNet